उपजलिया  बाळकासी । नाव  नाही तयापासी । ठवीलेंनी  नावेसी । ओ देत उठी ।।३३ ०।। श्लोक २३ अ १७

 सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक  शंकर  वामन दांडेकर 

पाहे  पा ओम  तत् सत ऐसे । हे बोलणे तेथ नेत से जेथूनि का हे प्रकाशे । दृष्यजात ।।४०१।। अ १७ श्लोक २६

हे पहा ज्याच्याकडून , हे सर्व दृश्यमात्र ,प्रकाशिलें  जाते, त्या ठिकाणी "ओम तत् सत " हे बोलणे (हा नामउच्चार ) नेते 

सार्थ  ज्ञानेषवरी संपादक : शंकर वामन दांडेकर

नमन १६ अं

मावळवीत विश्वभासू । नवल उदयाला  चंडांशु  ।अद्वयअबजीनी विकाशू  । वंदू आता  ।।१।।

विशवाच्या आभासाला  नाहीसा करणारा व अद्वैत स्थितीरुपी  कमळाचा विकास कर् णा रा हा (श्री गुरु निवृत्तीरुपी ) आश्रयाकारक  सूर्य  उगवला आहे. हा सूर्य  आश्चर्यकारक  ; कारण लौकिक सूर्य हा उगवला असता जगताचे प्रकाशन करतो व द्वैत वाढवतो . आणि हा श्रीगुरुरूपी सूर्य  जगदाभास  नाहीसा करतो व अद्वैत स्थिती चा विकास ) करतो त्याला आता आम्ही  नमस्कार करतो 

जो अविद्या रात्री  रुसोनिया ।गिळी  ज्ञाइवलतीये नाज्ञानचांदणिया ।  जो सुदीनु  करी ज्ञानिया  । स्वबोधाचा ।।२।।

जो (गुरुरूपी) सूर्य, मायेच्या रात्रीच्या नाश करून  , ज्ञान व अज्ञानरुपी चांदण्या  नाहीश्या करतो व जो ज्ञानी लोकांना अध्यात्म ज्ञानाच्या चांगल्या निरभ्र  दीवसाची जोड करून देतो 

जेणे विवळतिये सवळे । लाहोनि आत्माज्ञानाचे डोळे । सांडिती 

देहाहंतेचि  अविसाळे । जीवपक्षी ।।३।।   

ज्याचा उदयाने प्रकाशित होणाऱ्या प्रांतकाळी आत्मज्ञानरूपी द्रीष्टी प्राप्त होऊन , जीव रूपी पक्षी "मी देह आहे" अशी समजुतीची घरटी सोडतात . 

 

लिंगदेह कमळाचा । पोटी वेचताया चीदभ्रमराचा बंदिजयाचा । उदैला होय ।।४।।         

ज्या  श्रीगुरुरुपी सूर्या  चा उदय झाला असता ,लिंग देह रुपी कमळाच्या  

पोटात  (अडकल्या ) मुळे  नाश   पावणाऱ्या  जीव चैतन्य रुपी भ्रमराची 

(त्या लिंग देहरुपी कमळाच्या ) बंधनांपासून सुटका होते . 

शब्दाअंकांचे चिया आसकाडी । भेद नदीच्या दोही थंडी । आर् डा ते   वीरहवेंडी । बुध्दिबोधु ।।५}}

भेदरुपी नदीच्या दोन्ही काठावर बुद्धीला मोह पाडणाऱ्या शास्त्रादिकांचा विसंगतपणा हीच कोण अडचणीची जागा; त्या जागेत एकमेकांचा वियोगाने वेडी होउन बुद्धी व बोध (हेच कोणी चक्रवाक पक्षी ) ओरडणारे . 

तया  चक्रवाक्यांचे मिथुन । समरस्याचे समाधान । भोगावी जो चिदग्ग्न -।भुवनदिवा ।।६।।

साचचि बोलाचे नव्हे हे शास्त्र । पै संसारु जीणते हे शस्त्र । आत्मा अवतरविते मंत्र । अक्षरे इये ।। श्लोक २० (५७६)

खरोखर गीता हे (नुस्ते) शब्द पांडित्याचे शास्त्र नाही तर हे गीता, संसार जिंकणारे शास्त्र आहे .( फार काय सांगावे ) या गितेची हि अक्षरे , आत्माला प्रकट करणारे मंत्र आहेत  

म्हणुनिया रिकामे तोंड । करू गेले  बडबड । कि गीता ऐसे गोड  । आतुडलें ।। २१।। नमन 

म्हणून माझे रिकामे (शास्त्र वगरे न पढलेले ) तोंड बडबड करू गेले , तो त्या  बोलण्यात गीते सारखे म्हणजे ब्रह्म रसाने भरलेले , गोड शास्त्र सहज सापडले. 

 पाहेपा भरोवरी आघवी । मेघ चातकासी रिचवि । मज लागी गोसावी। तैसे केले ।। २०।। नमन 

पहा चातक पक्षाकरीता  मेघ  जसा आपल्यातीळ सर्व पाण्याच्या सामग्रीची वृष्टी करतो त्याप्रमाणे सद्गुरूंनि   माझ्या करि ता  केले आहे (त्यांनी आपल्या कृपेचा सर्व साठा माझ्यात ओतला )

सार्थ ज्ञानेश्वरी : संपादक शंकर वामन दांडेकर 

अध्याय १५ नमन 

आता हृदय हे आपुले । चौफ़ळुणिया भले । वरी बैसवू पावले । श्री गुरूंची ।।१।।ऐक्य भावांची अंजुळी । सर्वेंद्रियकुडमुळे । भरुनीया पुष्पांजली अर्घु  देवो ।।२।।

अनन्योदके धुवट । वासना जे तनिष्ठ । ते लागलेसे अबोट ।चन्दनाचे  ।।३।।

प्रेमाचेनि भांगारे । निर्वाळुनी नूपुरे । लेवऊ सुकुमारें पदे तिये ।।४।।

घणावली आवडी । अव्यभिचारे  चोखडी । तिये घालू जोडी । आंगोळीया  ।।५।।

आनंदामोद  बहळ । सात्विका चे मुकुल । ते उमलले अष्टदळ  । ठेऊ वरी ।।६।। 

तेथे अहं हा धूप जाळू । नाहंतेजेवोवाळू । साम्रस्ये पोटाळू । निरंतर ।।७।।

माझी ताणू आणि प्राण । इया दोनी पाऊवा लेवू । श्री चरण । करू भोगमोक्षनिंबलोण । पाया तया ।।८।। 

इया गुरुचरणसेवा । हो पात्र तया दैवा । जे सकळार्थमेळावा । पाटु बांधे ।।९।।

आता आपल्या शुद्ध अंतःकरणाचा चौरंग करून त्यावर श्रीगुरुंच्या पावलांची स्थापना करू ।।१।।

श्री गुरु व आपण एक आहोत , अश्या एक्यतेच्या समजूतरूपी ओंजळीत , सर्व इंद्रियारुपी कमळकळ्या भरून, त्या पुष्पांजळी चे अरंघ्या  श्री गुरूंच्या चरणा वर देउ .।।१।।

ऐक्य भावांची अंजुळी । सर्वेंद्रियकुडमुळी  भरुनीया । पुष्पांजली  अर्घु देवो ।।२।।

श्री गुरु  व आपण एक आहोत  . अशा ऐक्यतेच्या  समजूतरूपी ओंजळीत सर्व इंद्रियरूपी कमळ कळयां भरून , त्या पुष्पांजळी चे अर्घ  श्रीगुरूंच्या चरणावर देऊ ।।२।।

अननयॊदके धुवट \। वासना जे तननिष्ठ । ते लागलेसे अबोट । चंदनाचे ।।३।।

एक निष्ठारूप स्वछ पाण्याने स्नान घालून श्री गुरूंच्या विषई असलेली वासना , तेस श्रीगुरुस गंधाचे बोट लावू .।।३ }}

(श्री गुरूंविशई चे) प्रेमरूपी सोने शुद्ध करून त्याचे घाघरांचे वाळे सद्गुरुंच्या सुकुमार पायात  घालू ।।४।।

अनन्यतने  शुद्ध झालेले सद्गुरुविषयीचे दृढ प्रेम , हीच कोणी  जोडवी ती सद्गुरुंच्या पायाच्या अंगठ्यात घालू ।।५।।

आनंदरुपी सुवासाने पूर्ण भरलेली अष्टसात्विक भावांची उमळलेली कमळ कळी हेच कोणी एक आठ पाकळ्यांचे कमळ ते सद्गुरूच्या पायावर वाहू .||६।। 

देहादिकांचा अभिनिवेश घेणारी जी अहंवृत्ती , हाच कोणी एवरून क धूप तो श्री गुरुचरणां जवॅळ  जाळू  .या देहादिकांपैकी मी कोणी  नाही , अशी जी  उत्पन्न झालेली निराभिमान बोध वृत्ती , हेच कोणी तेज त्या तेजाने 

श्री गुरूस ओवाळू व त्या सद्गुरुचरणास तदाकार्तेने नेहमी आलिंगन देऊ .

। ।७।।

श्री  गुरूंच्या दोन्ही पायात माझे शरीर व प्राण (स्थूल देह व लिंग देह ) या दोन खडावा करून घालू व ऐहिकपार्त्रिक भोग व मोक्ष हे श्री गुरुचणावरून उतारा म्हणून ओवाळून टाकू .।।८।।

ज्याच्या  योगाने धर्म अर्थ काम व मोक्ष या सर्व पुरुषार्थाच्या सिहासनावर राज्याभिषेक होतो ,  त्या दैवास या श्रीगुरूंच्या चरणाच्या उपासनेने आम्ही  योग्य होतो ।।९।।

नळीकेवरुनी उठिला । जैसा शुक शाखे बैसला ।तैसा मूळ अहंते वेढीला । तो म्हणौनीया ।।३०२।।अ १४ श्लोक २०

जैसा रघु नळीकेवरून उठून (मोकळेपणाने) झाडाच्या फांदीवर बसावा , तसा तो देहअहंता सोडून स्वरूप(ब्रह्म) हेच मी आहे,, अश्या स्वरूपअहंतेने तो वेष्टिला गेला. 

आता निर्गुण असे आणिक । ते तो जाणे अचूक । जे ज्ञाने केले टीक । तयाचीवरी ।।३००।। अ  १४ श्लोक २०

आता निर्गुण म्हणून आंणखी आहे ; ते तो बिनचूक जाणतो . कारण कि ज्ञानाने आपले (राहण्याचे) ठिकाण त्याच्याच ठिकाणी केले आहेय. 

  

नाईकणे ते कांनचि वाळी ।ना पहाणे ते दिठीचि गाळी । अवाच्यते टाळी । जिभची गा ।।२०९।।

 जे ऐकू नये , ते कांनच वर्ज करतात ; जे पाहू नये , ते दृष्टीच टाकून देते ; ज्याचा उच्चर करू नये ते जीभच टाळते .  

पैं राजतम् विजयें । सत्व गा देही इये ।  वाढता चिन्हे तिये ।ऐसी  हो ती ।।४।।अ १४श्लोक १५

बाबा अर्जुना रजोगुण व तमोगुण यांच्यावर जय मिळवून जेव्हा सत्वगुण या देहात वाढतो तेव्हा जी लक्षणे होतात ती अशी असतात . 

तरी सत्वंरजतम् । तिघांसीही हे नाम । आणि प्रकृती जन्म । भूमिका यया ।।३८।।

तरि सत्वं  राज  तम् या तिघांनाही गुण  म्हणतात आणि प्रकृती हि त्यांची जन्मभूमी आहे.  

सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडया क ओव्या :

गुण  ते कैसे किती । बांधती  कवणे  रीती । नातरी गुणातिती । चिन्हे काई ।।३६।। अ १४ 

गुण ते कसे व किती आहेत व ते (आत्म्याला)  कोणत्या प्रकाराने बांधतात , अथवा गुणातीताची लक्षणे काय आहेत  . 

दिसो परतत्व डोळा । पाहो सुखाचा सोहळा । रिगो महाबोधसुकाळा - । माजी विश्व ।।११६१।।

 पॅरब्रहमा( सर्वांच्या )डोळ्यांना  दिसो , सुखाचा उत्सव उदयास येवो  व सर्व जाग ब्रह्मज्ञान्याच्या विपुल्तेत  प्रवेश करो . 

फिटो विवेकाची वाणी । हो कानामना ची जीनी । देखो आवडे ते  खाणी । ब्रह्माविध्येची।।११।।

आत्मानात्मा विवेकाचा कमीपणा  नाहीसा होवो , कानाचे व  मनाचे              जगण्याचे सार्थक होवो   व  वाटेलत्याला ब्रह्मविद्येची खाण बघता  येवो  

 सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडक ओव्या : 

तैसा वागविलास विस्तारू ।गीतार्थेसी विश्व भरू ।  आनंदाचे  आवारु । मांडू जागा ।। ११५९।। अ १३  श्लोक ३४ 

या प्रमाणे वाणीच्या विलासाचा विस्तार करू व  गीतार्थाने विश्व भरून टाकू व सगळ्या जगाला आनंदाचा कोट करू . 

तेथ सुगरणी उदारे । रसज्ञ आणि जेवणारे ।मिळती मग अवतरे । हातु जैसा ।। १११४९।।अ १३ श्लोक ३४

जेथे उत्तम स्वयंपाकीण असून जेवणारे भोक्ते मिळाले आहेत  तेथे मग जेवण्यास व वाढण्यास हाथ जसा पुठे सरसावतो ;

  ते परमतत्व  पार्था । होती ते सर्वथा । जे आत्मानात्मव्यवस्था -। राजहंसु ।। १११४२।।

 अर्जुना असे जे परब्रह्म ते जे सत्पुरुष अनात्म व आत्मा याज विचाराने वेगळे जनाण्यात  राजहंसाप्रमाणे असतात ते पूर्ण होतात 

 आनंदु  ना निरानंदु । ऐकू ना विविधु । मोकळा ना बुधु। आत्मपणे ।।१११०।।

तो आत्मा असल्यामुळे आनंद ( सुख ) नाही अथवा आनंदरहित (दुःख) नाही , तो एक नाही अथवा नानाप्रकार चा नाही , तो मुक्त नाही अथवा बद्ध नाही 

सकळु  ना निष्कळु । अक्रियु ना क्रियाशीळु । कृश ना स्थुळु निर्गुणपणे ।।११०७।।

तो (आत्मा) निर्गुण असल्यामुळे भागसहित नाही , अथवा भागर  नाही तो कर्म सहित  नाही अथवा कर्म रहित नाही , तो रोकडा नाही किव्हा लठठहि नाही .  

सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडक  ओव्या :

या देहाची हे दशा । आणि आत्मा तो एथ ऐसा । पैं  नित्य सिद्ध आपैसा आनंदीपणे ।।११०६।।अ १३  श्लोक  ३१

या देहाची अशी अव्यवस्था आहे आणि आत्मा तर असा आहे कि अनादीपणा मुळे तो (आत्मा) स्वभावतः नित्य व सिद्ध आहे. 

हे काळनळाच्या  कुंडी ।  घातली लोणियांची उंडी । माशी पाखु पाखडी    तव हे सरे ।। ११०३।। अ १३ श्लोक ३१

काळरूपी अग्नीच्या रुंडात हा  देह लोण्याचा गोळा घातलेला आहे  व माशी आपले पंख  फडफडावते तितक्या  काळातच हा देह नाश पावतो  

सार्थ ज्ञानेश्वरी   :  संपादक शंकर   वामन दांडेकर 

निवडक ओव्या :

देह तव  पाचाचे जाले । हे कर्माचा गुणी गुंथले । भवतसे चाकी सुदले । जन्ममृत्यूचा ।।११०२।।अ १३ श्लोक ३१

हा देह तर पंच महाभूतांचा बनला आहे व कर्माच्या दोराने गुंफला आहे व जन्ममृत्यूच्या चाकावर घातलेला असून गरगरा फिरत आहे 

बेडूक  सापाच्या तोंडी । जातअसे सबुडबुडी । तो मक्षिकाचिया  कोडी । स्मरेना काही ।।७३०।। अ १३ श्लोक ११

बेडूक सापाच्या तोंडात सगळा  गिळला जात असतांनाही माशाचे समुदाय तो गिळतो पण आपण मारतो , हि आठवण त्याला नसते; 

तयाच्या ठाई उदंड । अज्ञान असे वितंड । जो चांचल्ये भावंडं । मार्केटाचे ।। ६९१।।अ १३ श्लोक ११

जो चांचलपणाने माकडाचे भावंडं आहे ; त्याच्या ठिकाणी मोठे अज्ञान पुष्कळ आहे .