तरी सत्वंरजतम् । तिघांसीही हे नाम । आणि प्रकृती जन्म । भूमिका यया ।।३८।।

तरि सत्वं  राज  तम् या तिघांनाही गुण  म्हणतात आणि प्रकृती हि त्यांची जन्मभूमी आहे.  

सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडया क ओव्या :

गुण  ते कैसे किती । बांधती  कवणे  रीती । नातरी गुणातिती । चिन्हे काई ।।३६।। अ १४ 

गुण ते कसे व किती आहेत व ते (आत्म्याला)  कोणत्या प्रकाराने बांधतात , अथवा गुणातीताची लक्षणे काय आहेत  . 

दिसो परतत्व डोळा । पाहो सुखाचा सोहळा । रिगो महाबोधसुकाळा - । माजी विश्व ।।११६१।।

 पॅरब्रहमा( सर्वांच्या )डोळ्यांना  दिसो , सुखाचा उत्सव उदयास येवो  व सर्व जाग ब्रह्मज्ञान्याच्या विपुल्तेत  प्रवेश करो . 

फिटो विवेकाची वाणी । हो कानामना ची जीनी । देखो आवडे ते  खाणी । ब्रह्माविध्येची।।११।।

आत्मानात्मा विवेकाचा कमीपणा  नाहीसा होवो , कानाचे व  मनाचे              जगण्याचे सार्थक होवो   व  वाटेलत्याला ब्रह्मविद्येची खाण बघता  येवो  

 सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडक ओव्या : 

तैसा वागविलास विस्तारू ।गीतार्थेसी विश्व भरू ।  आनंदाचे  आवारु । मांडू जागा ।। ११५९।। अ १३  श्लोक ३४ 

या प्रमाणे वाणीच्या विलासाचा विस्तार करू व  गीतार्थाने विश्व भरून टाकू व सगळ्या जगाला आनंदाचा कोट करू . 

तेथ सुगरणी उदारे । रसज्ञ आणि जेवणारे ।मिळती मग अवतरे । हातु जैसा ।। १११४९।।अ १३ श्लोक ३४

जेथे उत्तम स्वयंपाकीण असून जेवणारे भोक्ते मिळाले आहेत  तेथे मग जेवण्यास व वाढण्यास हाथ जसा पुठे सरसावतो ;

  ते परमतत्व  पार्था । होती ते सर्वथा । जे आत्मानात्मव्यवस्था -। राजहंसु ।। १११४२।।

 अर्जुना असे जे परब्रह्म ते जे सत्पुरुष अनात्म व आत्मा याज विचाराने वेगळे जनाण्यात  राजहंसाप्रमाणे असतात ते पूर्ण होतात 

 आनंदु  ना निरानंदु । ऐकू ना विविधु । मोकळा ना बुधु। आत्मपणे ।।१११०।।

तो आत्मा असल्यामुळे आनंद ( सुख ) नाही अथवा आनंदरहित (दुःख) नाही , तो एक नाही अथवा नानाप्रकार चा नाही , तो मुक्त नाही अथवा बद्ध नाही 

सकळु  ना निष्कळु । अक्रियु ना क्रियाशीळु । कृश ना स्थुळु निर्गुणपणे ।।११०७।।

तो (आत्मा) निर्गुण असल्यामुळे भागसहित नाही , अथवा भागर  नाही तो कर्म सहित  नाही अथवा कर्म रहित नाही , तो रोकडा नाही किव्हा लठठहि नाही .  

सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडक  ओव्या :

या देहाची हे दशा । आणि आत्मा तो एथ ऐसा । पैं  नित्य सिद्ध आपैसा आनंदीपणे ।।११०६।।अ १३  श्लोक  ३१

या देहाची अशी अव्यवस्था आहे आणि आत्मा तर असा आहे कि अनादीपणा मुळे तो (आत्मा) स्वभावतः नित्य व सिद्ध आहे. 

हे काळनळाच्या  कुंडी ।  घातली लोणियांची उंडी । माशी पाखु पाखडी    तव हे सरे ।। ११०३।। अ १३ श्लोक ३१

काळरूपी अग्नीच्या रुंडात हा  देह लोण्याचा गोळा घातलेला आहे  व माशी आपले पंख  फडफडावते तितक्या  काळातच हा देह नाश पावतो  

सार्थ ज्ञानेश्वरी   :  संपादक शंकर   वामन दांडेकर 

निवडक ओव्या :

देह तव  पाचाचे जाले । हे कर्माचा गुणी गुंथले । भवतसे चाकी सुदले । जन्ममृत्यूचा ।।११०२।।अ १३ श्लोक ३१

हा देह तर पंच महाभूतांचा बनला आहे व कर्माच्या दोराने गुंफला आहे व जन्ममृत्यूच्या चाकावर घातलेला असून गरगरा फिरत आहे 

बेडूक  सापाच्या तोंडी । जातअसे सबुडबुडी । तो मक्षिकाचिया  कोडी । स्मरेना काही ।।७३०।। अ १३ श्लोक ११

बेडूक सापाच्या तोंडात सगळा  गिळला जात असतांनाही माशाचे समुदाय तो गिळतो पण आपण मारतो , हि आठवण त्याला नसते; 

तयाच्या ठाई उदंड । अज्ञान असे वितंड । जो चांचल्ये भावंडं । मार्केटाचे ।। ६९१।।अ १३ श्लोक ११

जो चांचलपणाने माकडाचे भावंडं आहे ; त्याच्या ठिकाणी मोठे अज्ञान पुष्कळ आहे . 

तैसे ज्ञान  जेथ नाही । तेचि अज्ञान पाही| तरि सांगो काही काही । चिन्हे तिये ।। ६५५।।अ१३ श्लोक ११

त्याप्रमाणे जेथे ज्ञान नाही , तेच अज्ञान समाज .  तरी पण मी काही काही लक्षणे सांगतो . 

करतळावरी वाटोळा । डोलूंतू देखिजे आवळा ।तैसे ज्ञान आम्ही डोळा । दाविले तुज ।।६५१।।अ १३ श्लोक ११

तळहातावर डोलत असलेला आवळा  जसा सर्व अंगानी पूर्णपणे दिसतो, त्याप्रमाणे आम्ही तुला डोळ्यांनी स्पस्ट दिसेल असे ज्ञान दाखविले . 

सार्थ ज्ञानेश्वरी संपादक शंकर वामन दांडेकर ;

आणि मी वाचूनि काही| आणिक गोमटे नाही । ऐसा निश्चयोचि  तिही । जायचा केला ।।६०३।।अ १३ श्लोक १० 

आणि माझ्या  शिवाय दुसरे काहीच  नाही, असा ज्याच्या तिघांनीं (कायेने वाचेने व मानाने)निश्चय केलेला आहे;

वत्सा वरुनि  धेनूचे । स्नेह राना  न वाचे । नव्हती भोग सतियेचे प्रेमभोग ।।४८६।। अ १३ श्लोक ७ 

गाय जरी रानात गेली , तरी तिचे वासरावरील प्रेम रानात जात नाही . सतीजणाऱ्या स्त्रीचे भोग ,(म्हणजे वस्त्रालंकारादि उपचार, ) ते प्रेमाचे भोग नसतात कारण तिचे लक्ष पतीकडे लागलेले असते , ते भोगा कडे येत नाही ;

देह तरी वरिलीकडे। आपुलिया परी हिंडे ।परी बैसका  ना मोडे । मानसीची ।।४८५।। अ १३ श्लोक ७

त्या पुरुषाच्या देह तर वरच्या दृष्टीने पहिले असता आपल्या स्वभावानुसार हिंडत असतो ; परंतु मनातील विचारांची स्थिरता बिघडत नाही. 

शिवतले गुरुचरणी \ भलते जे पाणी तया तीर्थयात्रे आणी । तीर्थे त्रैलोकीची  ।।४४८।। अ १३ श्लोक ७

ज्या कोणत्याही पाण्यालाश्रीगुरुचरणाचा स्पर्श झाला  आहे त्या पाण्याला तीर्थ असे समजून , त्रैलोक्यातील तीर्थे त्या पाण्यात आली आहेत असे तो समजतो. 

जयाचे वक्त्र । वाहे गुरुनामाचे मंत्र| गुरुवाक्यावाचूनि शास्त्र । हाती ना शिवे ।।४४७।।

ज्याचे मुख गुरुनामाचा मंत्र धारण करते व गुरुवाक्या वाचून दुसऱ्या शास्त्राला हात लावीत नाही,

सार्थ ज्ञानेश्वरी  संपादक शंकर वामन दांडेकर 

निवडक ओव्या : 

इये शरीरीची  माती  । मेळवीन तिये क्षिती । जेथ श्रीचरण  उभे ठाती । आराध्याचे ।।४३१।। अ १३ श्लोक ७

जेथे पूजनीय श्रीगुरूंचे चरण उभे राहतील त्या जागी मी या (माझ्या) शरीराची माती मिळवीन . 

तिये करोनि येतसे वारा । देखोनि धावे सामोरा । आड पडे म्हणे घरा ।बीजें  कीजो ।। ३७५।। अ १३ श्लोक ७

गुरुच्या देशाकडून जो वारा येत असेल , त्या वाऱ्याला पाहून जो त्याला सामोरा धावून जातो व त्याच्या मार्गात आडवा पडून म्हणतो 'आपण माझ्या  घरी यावे. '

गुरुगृहे जिये देशो । तो देशुची वसे मानसी । विरहिणी का जैसी । वल्लभाते|| ३७४।। अ १३ श्लोक ७

 ज्याप्रमाणे विरहिणी च्या चितात  प्रियकर  असतो , त्याप्रमाणे ज्या देशात  गुरूंचे घर  असते ,तो देश ज्याचा  मनामध्ये  असतो 

म्हणौनि   मनपण  मोडे । तैं  इंद्रिये  आधीच उबडे । सुत्राधारेंविण साईखडे  वावो जैसे  ।।३०१।। अ १३ श्लोक ७

म्हणून ज्याप्रमाणे सुताच्या  दोरीने हलणारी बाहुली   सूत्रधाराशिवाय व्यर्थ असते ,तसे मनाचा मनपणा नाहीसा होतो त्या ,  आगोदरच इंद्रियांची कर्म  करण्याची शक्ती बंद पडते